II
Z racji wykonywanego zawodu, młodzieńczych zainteresowań historią rdzennej ludności Ameryki Północnej, powinienem był coś o nim wiedzieć. Sylwetki Szalonego Konia, Siedzącego Byka, Tecumseha i paru innych nietuzinkowych przedstawicieli Native Americans są mi znane na wskroś, ale dlaczego do cholery dopiero teraz dowiaduje się o kimś tak wybitnym jak Kandiaronk. Nadal żyłbym w ignorancji, gdyby nie obszerny passus poświęcony wodzowi konfederacji Wyandotów-Huronów (koalicja czterech plemion irokeskich, próbująca utrzymać w II połowie XVIIw. niezależność od Anglików i Francuzów), na który natknąłem się czytając “Narodziny wszystkiego. Nowa historia ludzkości” Davida Graebera i Davida Wengrowa.
Historia Kandiaronka spleciona jest ściśle z życiem Luisa- Armanda de Lom d’Arce’a barona de la Hontant. Francuz służył w armii francuskiej w Kanadzie, prowadził działalność badawczą, nauczył się języków algonkańskiego i wyandockiego, by w końcu zyskać zaufanie i przyjaźń Szczura Piżmowego (tak dosłownie tłumaczy się imię Kandiaronka).
To z napisanych już po powrocie Lahontanta do Europy “ Ciekawych dialogów z dzikusem obdarzonym zdrowym rozsądkiem, który dużo podróżował” otrzymujemy obraz Kandiaronka jako odważnego wojownika, znakomitego mówcy i dyplomaty, wreszcie myśliciela , którego poglądy wpłynęły na oświeceniową filozofię. Był też Kandiaronk krytykiem nierówności panujących w europejskich społeczeństwach, logicznych sprzeczności chrześcijańskich koncepcji grzechu pierworodnego i odkupienia oraz piekła. Oddajmy głos Le Ratowi, jak nazywali go Francuzi
Spędziłem sześć lat, rozmyślając nad stanem europejskiego społeczeństwa, i wciąż nie mogę znaleźć ani jednego przykładu tego, że działa ona po ludzku. Naprawdę uważam, że dzieje się tak tylko dla tego, że jesteście przywiązani do rozróżnienia na “moje” i “twoje”[…] Myśl, że ktoś może żyć w kraju rządzonym przez pieniądze i zachować duszę, to jak myśl, że ktoś potrafi przeżyć na dnie jeziora
Pozostaje też bezlitosny dla francuskiego systemu prawnego. Za niewybaczalne jego defekty uznaje tortury, oskarżenia o czary, różnice w traktowaniu biednych i bogatych czy fałszywe zeznania. Kandiaronk przekonuje Lahontanta, że Europejczycy wiele by zyskali, przyjmując równościowy, daleki od merkantylizmu, styl życia Wyandotów. Filozofia Kandiaronka została przetłumaczona na niemiecki, angielski, holenderski i włoski, istnieją poważne przesłanki, że mogła mieć wpływ na kształtowanie się egalitarnego, tolerancyjnego porządku społecznego w Europie.
Tym bardziej szokujące jak mało można dowiedzieć się o tym charyzmatycznym intelektualiście w języku polskim. Dość powiedzieć, że współtwórca Wielkiego Pokoju Montrealskiego z 1701r. nie ma swojej strony w polskiej wersji Wikipedii. Całe szczęście, że w ręce wpadła mi książka Graebera i Wengrowa.